“Më i moçëm se tërë njerëzit së toku, kroi me sylynjarët gjithë myshk shpërfillte kohën me gurgullima, nuk plakej, as vdiste. Të kishte gojë do të tregonte histori pa fund për miqtë që i deshi, apo i donte ende. Mbrëmjeve vjeshtore, kur bimësia merr atë ngjyrën argjend në të verdhë, Isi dhe Lulja vinin këmbët në postaf, u hidhnin nga një grusht ujë syve, pinin ca gllënjka. Vala e kujtimeve i çonte moteve të shkuara...

Haxhillari’s narrative weaves together mythology, folklore, and historical fiction in a tale about a young hero who must confront ancient forces. The novel touches on themes of fate, courage, and the eternal struggle between light and darkness.

Mermerima e kroit te mocem

I shartuar mbi trungun e legjendës, romani «Një grusht fat» është udhëtim prapa në kohë, një galeri portretesh, epokash, rrethanash ku gëlon jeta, një proces i koklavitur i kapërcimit të epokave tradicionale drejt modernizimit dhe globalizimit të shoqërisë. Dunajeti është një «Makondo» shqiptare, larg syve dhe veshëve të botës, fshat i harruar mes maleve në të cilin koha ka ndalur së ecuri, një kohë pa kohë, ngjarje pa ngjarje. Pjesa e parë e romanit ështëpanoramë gjigande e natyrës në prehje që lëkundet mes realiteteve, miteve dhe besëtytnive.  Në pjesën e dytë, befas gjithçka ndryshon si me dorë, në fshat ndjehet era e luftës. Gjëma e saj  vë në lëvizje njerëzit, trazon situatat, i jep  hov të ri jetës. Lufta kërkon viktimat e saj dhe ashtu si në çdo vend i gjen në Dunajetin e harruar që deri atëherë dukej vendi më i sigurt në botë. Shihet se evokohet një nga masakrat më famëkeqe  të Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, ajo e Dunicës, e treguar me artin e shkrimit. Autori  nuk merr përsipër të bëjë historianin e as të japë gjykime të rastit. Kurrsesi jo, ai zotohet vetëm për të  rrëfyer ngjarjen, ashtu thjesht, përmes një gjuhe të ngrohtë, e cila të shpie në odat me zjarr të burrave të moçëm netëve të ftohta të dimrit. E vërteta e vetme e romanit «Një grusht fat» është qëmtimi i faktit universal se lufta pjellë e kujtdo qoftë, sjell shkatërrime e vdekje. 
Në pjesën e tretë bien në sy rrëfimi dhe dialogët me nota sarkastike për një prej udhëve më të errëta nëpër të cilën kaloi shoqëria shqiptare. Komunizmi i reklamuar për t’u afirmuar si doktrinë e madhe që do të shpëtonte individin dhe kombin, nuk vonon të marrë tatëpjetën. Dunajetasit nuk e duan. Zënë fill vuajtjet e një lloji tjetër, sa mizor aq të pakuptimtë, instalimi i mënyrave tinëzare për të bindur të pabindurit, nxitjes së urrejtjes dhe mërive vëllazërore, metodave shtrënguese për të ndëshkuar të pandëshkuarit. Haxhillari është i vërtetë në lëndinën e tij të rrëfimit, duke e paraqitur atë me të gjitha ngjyrat dhe gjurmët që le koha, duke qëmtuar gjithçka përmes mënyrës së vet  të shprehurit dhe të menduarit. 
Në pjesën e fundit, ndryshe nga tre pararendëset, nuk trajtohet një epokë. Është romanthi brenda romanit i Lisjen Dunicës, pinjollit të familjes, brezi i parafundit të saj. Jo krejt rastësisht libri në ketë pikë  merr nota autobiografike, aq sa nuk është e vështirë të heqësh paralele mes personazhit dhe vetë autorit. 
Romani nuk ka një hero qendror, ai është shkruar në formën e një Sage, që trajton fatin dhe dramën e një familjeje në tri epoka. E gjitha kjo përmes gjuhës së gjallë, të pasur me koloritin karakteristik që e dhuron gurra e pasur e së folmes kalimtare të vendit. 
Për ta lënë lexuesin të ndjejë kënaqësinë e rrëfimit, mund të themi se romani «Një grusht fat»  është zë që vjen nga e kaluara dhe ushton fort gjer në kohët tona, sidomos në veshët e më të rinjve. Është zëri i asaj që iku e që nuk kthehet më. Zëri i traditave, dokeve, zakoneve dhe jo vetëm qasje nostalgjike. Siç thotë Konica, të ruash traditat nuk do të thotë të ruash hirin, por të mbash ndezur zjarrin!

Nje Grusht Fat

Fjalët i kishin ngecur nëpër udhët e qiellit. Nuk e mori vesh nëse zonja Daz-meni ra në dashuri me të, por ishte i sigurt se e deshi edhe kështu. Më tepër se e dashur, në kuptimin e parë të fjalës, iu bë mike e dhimbsur, që kishte nevojë për shoqërinë e një burri, e adhuroi përtej shtratit, ledhave intime, puthjeve. Ndjenja e saj nuk kishte lidhje me token... Mendoi se me kohë do ta harronte, por sa herë mbetej vetëm ndjente praninë e saj dhe ligështohej... Plarent Gjoka u përpoq të ringjallte dashurinë e humbur si nje godinë e rrënuar që restaurohet gur pas guri. Nuk ia doli. Në një cast të vetëm gjithçka u përmbys, para se ta kuptonte. E shkuara nuk kthehet kurrë më!

Nata E Syve Blu

Struktura e romanit “Pretenca “ i ngjet një lloji të veçantê të gjinisë së romanit , i quajtur agregad ( dy ose me teper romane brenda nje romani te vetem ) . Ngjarjet e të “dy romaneve “ lëvizin në një qytet të vogël liqenor dhe nga përshkrimet e gjalla të autorit , nuk është e vështirë ta indentifikosh me Pogradecin .
Personazhi kryesor , Heis Briani , mesues ne profesion , por shkrimtar njëherazi , vendos të shkruaj një roman , të mbështetur mbi shënimet e ditarit të nënës së tij. Mirpo çuditërisht , ai e gjen veten e tij si personazh të romanit që po shkruan.
Ai rrjedhimisht , bëhet personazh që lëviz njëherazi në dy romane, në atë që duhet të shkruaj dhe në atë që duhet të veprojë.Perballë figurës së tij , të intelektualit , që në jetë ka arritur të ruaj disa parime idealiste , qëndron si kontrast i fytyrës së shëmtuar të pushtetit , deputeti Rudian Kosta , i cili nuk e ka aspak problem , ashtu siç ndodh rendom në provincat e vogla , që ta shkelê ligjin me të dy këmbët sa herë që ia lyp nevoja.
Në një hapsirë fizike aq të ngushtë fatet e personazheve kryqëzohen e mpleksen me njeri-tjetrin në mënyrë aq të natyrshme e njëherazi të pashmangëshme.

Lista e librave të autorit Istref Haxhillari

Mermerima e kroit te mocem

Nje Grusht Fat

Nata E Syve Blu

Pretenca

Grinata

Mermerima e kroit te mocem

Nje Grusht Fat

Nata E Syve Blu

Pretenca

Grinata